Trước đây, việc trẻ nhỏ nói chậm đến khoảng 3 tuổi thường được xem là điều bình thường, vì sự phát triển ngôn ngữ được cho là diễn ra một cách tự nhiên theo nhịp độ riêng của mỗi trẻ.
Tuy nhiên, trong bối cảnh xã hội hiện đại với nhiều thay đổi về môi trường sống và cách nuôi dạy, tình trạng chậm nói lại được nhìn nhận như một dấu hiệu bất thường, cần được quan tâm và can thiệp kịp thời. Vậy những yếu tố nào trong đời sống và giáo dục đã tác động đến quá trình hình thành ngôn ngữ ở trẻ? Đây là một câu hỏi đáng để chúng ta suy ngẫm và tìm hiểu sâu hơn.
Nhiều nguyên nhân có thể khiến trẻ chậm phát triển khả năng nói và ngôn ngữ, nhưng chúng ta có thể chia thành 3 nguyên nhân chính:
- Nguyên nhân bệnh lý: Có thể do trẻ gặp vấn đề ở cơ quan phát âm như tai, mũi, họng (chẳng hạn như mất thính lực,...); hoặc cơ quan chỉ huy gặp vấn đề (não bị dị tật bẩm sinh, bại não, những di chứng sau xuất huyết não, viêm màng não...)
- Nguyên nhân tâm lý: Có thể do bé được cưng chiều hoặc bỏ bê quá mức, hoặc một biến cố nào đó xảy ra,... làm ảnh hưởng đến tâm lý của trẻ. Trẻ chậm nói do nguyên nhân tâm lý đang ngày càng gia tăng. Điều này có thể do nguyên nhân cuộc sống hiện đại bận rộn khiến các bậc phụ huynh bị cuốn mình theo công việc nên không có nhiều thời gian với con cái.
- Nguyên nhân do các rối loạn phát triển tâm lý: Trẻ có thể gặp khó khăn trong việc phát triển ngôn ngữ nếu mắc các rối loạn phát triển thần kinh như rối loạn phổ tự kỷ (Autism Spectrum Disorder – ASD), rối loạn tăng động giảm chú ý (Attention Deficit Hyperactivity Disorder – ADHD), hoặc rối loạn ngôn ngữ.
MÔI TRƯỜNG VÀ GIÁO DỤC ẢNH HƯỞNG ĐẾN NGÔN NGỮ CỦA TRẺ NHƯ THẾ NÀO?
Dưới đây là những sai lầm phổ biến khi dạy dỗ trẻ và ảnh hưởng của chúng đến khả năng nói của trẻ
1. Lạm dụng thiết bị truyền thông (TV, điện thoại, máy tính bảng) ở trẻ từ 18 tháng đến 3 tuổi:
- Giá trị và tác dụng kép của thiết bị:
- Giúp trẻ học hỏi và tiếp nhận thông tin mới từ môi trường xung quanh.
- Được nhiều mẹ biến thành “cô trông trẻ” để có thời gian làm việc, vì trẻ khi xem máy tính bảng hay TV thường được cho rằng sẽ ngoan ngoãn.
- Hạn chế của việc sử dụng quá mức:
- Trẻ chỉ nhận được thông tin một chiều (nghe mà không được nói), từ đó khó rèn luyện kỹ năng giao tiếp qua lời nói.
- Việc xem thiết bị quá nhiều không chỉ ảnh hưởng đến khả năng ngôn ngữ mà còn có thể gây mỏi mắt, tăng nguy cơ cận thị và ảnh hưởng đến kết quả học tập về sau.
- Giải pháp:
- Thay vì để trẻ ngồi hàng giờ trước màn hình, phụ huynh nên dành thời gian trò chuyện, tạo cơ hội cho trẻ vừa nghe vừa nói.
- Các nghiên cứu áp dụng phương pháp DMIT tại GoUp Family đã chỉ ra rằng ngay cả khi trẻ có vùng âm thanh và ngôn ngữ phát triển cao, thiếu giao tiếp hai chiều có thể khiến trẻ trở nên giao tiếp thụ động và dễ có dấu hiệu tăng động.
2. Cưng chiều quá mức đối với trẻ 2-3 tuổi:
- Tình trạng hiện tại của trẻ:
- Khi vốn từ chưa phát triển đủ, trẻ thường dùng cử chỉ (như chỉ tay, cầm tay) để thể hiện nhu cầu.
- Phụ huynh thường đáp ứng ngay lập tức mà không khuyến khích con nói ra điều mình cần.
- Hậu quả:
- Việc luôn được đáp ứng nhanh chóng làm hạn chế cơ hội trẻ học nói, dẫn đến sự phụ thuộc và giảm khả năng tự diễn đạt qua lời nói.
- Trẻ dần hình thành thói quen “đòi hỏi” cao và giảm khả năng vận động khi mọi nhu cầu đều được đáp ứng tức thì.
- Giải pháp:
- Thay vì tự động thực hiện yêu cầu của trẻ, phụ huynh nên khuyến khích giao tiếp bằng cách hỏi: “Con cần gì?” hay “Đó là cái gì nhỉ?” để kích thích trẻ phản hồi bằng lời nói.
3. Phát triển ngôn ngữ chậm so với mốc thời gian chuẩn:
- Mốc phát triển ngôn ngữ thông thường ở trẻ:
- 4-6 tháng tuổi: Trẻ tạo ra những âm thanh ríu rít khi chơi đùa.
- 7-12 tháng tuổi: Trẻ bắt đầu bập bẹ và phát ra những từ đơn giản như “ma ma”, “ba ba”.
- 13-18 tháng tuổi: Trẻ có khả năng chỉ vào tranh, sử dụng các phụ âm như p, b, m, n, h; có thể hiểu trên 50 từ; dần chuyển từ sử dụng cử chỉ sang giao tiếp bằng lời nói.
- 19-24 tháng tuổi: Trẻ bắt đầu kết hợp 2 từ thành câu đơn giản (ví dụ: “ôm con”, “bế con”) và có thể tạo thành câu chứa từ 2–4 từ.
- 25-36 tháng tuổi: Vốn từ của trẻ mở rộng liên tục, giúp trẻ giao tiếp lưu loát và sử dụng những câu nói dài hơn.
- Dấu hiệu cần lưu ý:
- Nếu sau 3 tuổi, trẻ vẫn chỉ nói được từ đơn hay câu ngắn, tức là trẻ chưa phát triển đầy đủ khả năng ngôn ngữ, cần có sự can thiệp sớm.
4. Chậm nói do các bệnh lý liên quan đến hội chứng (tăng động, kém tập trung, tự kỷ)
- Ảnh hưởng của các hội chứng:
- Các hội chứng này khiến trẻ không tập trung khi giao tiếp, có thể sợ tiếp xúc với tiếng ồn lớn hoặc người lạ.
- Điều này dẫn đến sự rụt giảm trong khả năng nói và giao tiếp.
- Giải pháp:
- Khi phát hiện các dấu hiệu bất thường liên quan đến hành vi, phụ huynh nên nhanh chóng đưa trẻ đến cơ sở chuyên môn để được chẩn đoán và can thiệp sớm.
LỜI KHUYÊN CHO PHỤ HUYNH
- Không có thuốc hay chương trình TV:
- Chưa có thuốc nào được chứng nhận chữa chậm nói.
- Chương trình TV không giúp cải thiện khả năng nói của bé.
- Phương pháp can thiệp cần thiết:
- Bé cần được can thiệp qua âm ngữ trị liệu, tâm vận động, điều chỉnh tâm lý và hành vi.
- Vai trò của phụ huynh:
- Ba mẹ cần chấp nhận tình trạng của con và đưa bé đi can thiệp càng sớm càng tốt.
- Không nên lo lắng rằng can thiệp tại cơ sở chuyên môn sẽ làm tình trạng của bé xấu đi hoặc "lây" bệnh chậm nói.
- Phân loại cơ sở chuyên môn:
- Trung tâm can thiệp tâm lý, điều chỉnh hành vi: Dành cho các bé chậm nói đơn thuần, kém tập trung hoặc có rối loạn phổ tự kỷ nhẹ.
- Trường chuyên biệt: Dành cho trẻ rối loạn phát triển có mức độ ảnh hưởng nặng, cần sự hỗ trợ chuyên sâu trong học tập và phát triển.
Dành chút thời gian tìm hiểu để phụ huynh phân biệt và lựa chọn nơi can thiệp phù hợp cho con.
Tại Goup Family, mỗi trẻ đều được chuyên viên tâm lí có kinh nghiệm thực hiện buổi đánh giá tâm lí. Buổi đánh giá kéo dài khoảng từ 45 đến 60 phút. Chuyên viên tâm lí sẽ tập trung quan sát và ghi nhận sự phát triển toàn diện của trẻ ở thời điểm hiện tại gồm các kỹ năng như vận động thô, vận động tinh, ngôn ngữ, nhận thức, đồng thời quan sát các kỹ năng giao tiếp, chơi và tương tác xã hội của trẻ.
Dựa trên kết quả đánh giá ban đầu, đội ngũ chuyên viên tâm lí tại Goup Family sẽ xây dựng giáo án can thiệp cá nhân hóa và phác thảo chương trình can thiệp phù hợp với nhu cầu của từng trẻ. Giáo viên can thiệp sẽ đồng hành cùng trẻ trong từng giai đoạn can thiệp đảm bảo quá trình can thiệp diễn ra liên tục, có định hướng và phù hợp với tốc độ phát triển riêng biệt của mỗi trẻ.
Với khát vọng trở thành đơn vị đi đầu trong đổi mới giáo dục tại Việt Nam, GoUp Family chú trọng đầu tư chiều sâu vào việc phát triển năng lực đội ngũ giáo viên. Trang bị cở sở vất chất, trang thiết bị hiện đại nhầm để đảm bảo chương trình giáo dục ưu việt của toàn bộ hệ thống.
Hãy liên hệ với Go Up Family để đặt lịch hẹn tham vấn tâm lý cho trẻ tại Tp. Hồ Chí Minh.
